Thời điểm vàng cha mẹ có thể bắt đầu hướng nghiệp cùng con
Cha mẹ hiện đại đều đang chấp nhận sự thật rằng: GenZ và sau này là Gen Alpha chỉ coi ý kiến của phụ huynh mang tính chất tham khảo. GPS Nghề mang đến tin vui rằng cha mẹ có thể đồng hành hướng nghiệp cùng con rất sớm - 6 tuổi trở đi. Genzberg - Nhà tâm lý học phát triển nghề nghiệp Mỹ đã chia cả quá trình hướng nghiệp "dài hơi" thành 3 giai đoạn: Mơ mộng, Thăm dò và Thực tế.
Giai đoạn Mơ mộng - Fantasy Period (6-11 tuổi)
Đầu giai đoạn Mơ mộng, các con sẽ tin rằng mình có thể trở thành bất cứ thứ gì, bất cứ ai kể cả siêu nhân. Giai đoạn này, trẻ thường thiếu dự đoán về hệ quả trung và dài hạn của lựa chọn nghề do thiếu chuyên môn cần thiết cho công việc đó. Do đó, bố mẹ có thể đưa con một số gợi ý nghề tương lai dựa vào khả năng nổi trội và giúp con khám phá thêm các năng khiếu khác qua nhiều hoạt động câu lạc bộ, hoạt động gia đình, chia sẻ câu chuyện ở trường của con... Đồng thời, phụ huynh gợi ý năng khiếu đó phù hợp phát triển nghề nghiệp nào ở tương lai. Ví dụ, một bạn có khả năng hội hoạ tốt thì bố mẹ có thể chia sẻ "Con vẽ giỏi thế này sau có thể trở thành kiến trúc sư đấy" hoặc "Các công ty thiết kế đồ hoạ sẽ cần những nhân viên có khả năng phối màu, mắt thẩm mỹ như con". Thế giới nghề nghiệp phong phú được chính cha mẹ xây dựng nên con dần sẽ có nhiều định hướng nghề đa dạng hơn sau này.
Giai đoạn Thăm dò (11-17 tuổi)
Đây là giai đoạn nhiều thay đổi mặt tâm lý nhất và cũng vì thế con có thể thay đổi công việc mơ ước mỗi lúc một khác. Tôi đã từng nghe một bà mẹ chia sẻ "Cho con thử sức mỗi thứ một chút xong chẳng đi đâu đến đâu, không biết thích gì". Đó là chuyện bình thường ở lứa tuổi này. Cha mẹ đang làm đúng là cho con nhiều trải nghiệm và nên để con tự phân tích có ý thức. Do tính chất phức tạp về tâm sinh lý, giai đoạn này được chia làm 4 giai đoạn nhỏ hơn:
Giai đoạn Sở thích (11-12 tuổi)
Con nhận thức được rằng mình sẽ phải đưa ra lựa chọn về tương lai của mình nghề nghiệp. Thông thường các con ở giai đoạn này sẽ chỉ quan tâm các nhóm nghề dựa trên sở thích bản thân. Ví dụ, một bạn thích chơi cờ không có nghĩa cha mẹ chỉ hạn hẹp gợi ý nghề huấn luyện chơi cờ mà còn có thể bật mí "Con có tư duy chiến lược tốt có thể làm chính trị gia, quản trị nhân sự sau này đó. Bên cạnh sở thích cá nhân, cha mẹ có thể chia sẻ với con nhiều hơn về nghề nghiệp hiện tại của mình bằng các buổi trò chuyện nghề hoặc đưa con đến tham quan cơ quan môi trường làm việc của mình.
Giai đoạn Năng lực (13-15 tuổi)
Các em sẽ ý thức nhiều hơn những nghề nghiệp liên quan năng lực của bản thân. Phụ huynh có thể gợi ý nghề dựa theo điểm các môn học khá ở trường hoặc khả năng tự nhiên của con. Lúc này con đã ý thức được điểm mạnh của mình, do đó cha mẹ cần động viên và truyền cảm hứng của con qua những câu chuyện về người nổi tiếng, chuyên gia trong một số lĩnh vực liên quan đến năng lực để con tìm hiểu thêm.
Giai đoạn Giá trị (15-16 tuổi)
Không chỉ bó hẹp ở năng khiếu học tập, ở giai đoạn này các bạn học sinh mở rộng mối liên kết giữa nghề lý tưởng và khả năng, năng khiếu của mình. Con sẽ quan tâm nhiều hơn đến sự hài lòng của bản thân gắn với công việc (giá trị nghề nghiệp). Cha mẹ có thể "vẽ" bức tranh toàn cảnh hơn về bất lợi hay những khó khăn của nghề con đang có xu hướng chọn lựa. Hoặc một buổi hẹn cafe trò chuyện với một người quen làm trong ngành đó cũng có thể cung cấp thêm cho con những kinh nghiệm thực tế hơn. Từ đó, con có thể tự xem xét bản thân liệu có sẵn sàng đối mặt chấp nhận những mặt "trái" của lựa chọn nghề hay không.
Giai đoạn chuyển tiếp (16-17 tuổi)
Giai đoạn này các con có khả năng thiết lập mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân với các toàn bộ các yếu tố: sở thích, khả năng học tập, năng khiếu, tính cách… và đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp rõ ràng hơn. Nhiều em sẽ ởtrạng thái cảm thấy phù hợp nhiều nghề nghiệp dẫn đến không biết nên lựa chọn ngành học nào. Lúc này, cha mẹ có thể giúp con đưa ra quyết định bằng các bài trắc nghiệm nghề dựa trên tâm lý học hoặc xin tư vấn với giáo viên ở trường và gặp gỡ các chuyên gia khai vấn hướng nghiệp.
Giai đoạn Thực tế (17-22 tuổi)
Sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông, dù học đại học, cao đẳng hay trường nghề, mỗi cá nhân có sự chủ động hơn trong việc tự định hướng nghề nhưng thường dễ rơi vào bẫy "việc lương cao". Các bạn sẽ có xu hướng chỉ để ý đến sở thích, khả năng, nhu cầu thị trường lao động mà quên mất xem xét đến tầm quan trọng các giá trị nghề nghiệp của bản thân hay niềm tin cá nhân khi đưa ra quyết định. Giai đoạn này, được chia làm 3 giai đoạn nhỏ hơn:
Giai đoạn Khám phá (17-20 tuổi)
Mỗi bạn sẽ thu hẹp vị trí công việc mơ ước liên quan đến ngành học (không còn là nghề nghiệp) xuống còn 2 đến 3 lựa chọn. Trong quá trình tham gia hoạt động tình nguyện, hoạt động sinh viên, việc làm thêm thì con sẽ có thêm nhiều lựa chọn tuy nhiên còn lưỡng lự và thiếu quyết đoán. Tuy nhiên, ở giai đoạn này các bạn sẽ tự thu thập thông tin về yêu cầu thể chất, kỹ năng và tinh thần của một số ngành nghề nhất định, thậm chí sẵn sàng tích luỹ.
Giai đoạn Kết tinh (20-22 tuổi)
Ở giai đoạn này, phụ huynh có thể sẽ cảm nhận ở con có sự cam kết cao hơn với lĩnh vực nghề cụ thể hơn. Các bạn ở thời điểm này nên rèn luyện thêm những kỹ năng chuyển đổi (transferable skills) để xây dựng một tâm thế sẵn sàng đi làm sau tốt nghiệp. Nếu có quyết định "rẽ" ngành ở giai đoạn này, cha mẹ cần cùng con cân nhắc kỹ lưỡng và cần tới sự tư vấn chuyên sâu hơn nhờ khai vấn hướng nghiệp.
Giai đoạn Rõ ràng
Một cá nhân đi được đến bước này tức là con đã có quyết định lựa chọn công việc khá chắc chắn sau khi ra trường với đầy đủ kiến thức nghề. Tuy cha mẹ không còn đóng vai trò quá quan trọng trong việc đưa ra lựa chọn nghề nhưng con vẫn cần tham khảo ý kiến của phụ huynh nếu như phải quyết định giữa vài lựa chọn.
Để được tư vấn lộ trình nghề nghiệp, cha mẹ có thể gặp gỡ chuyên gia khai vấn hướng nghiệp:
Bình luận